Zastosowanie modelu EMRA do oceny, projektowania i monitorowania procesu terapii behawioralnej.

Autorzy: Andrzej Kłosiński mgr, behawiorysta zwierzęcy COAPE – Centre of Applied Pet Ethology (COAPE) PolskaBeata Leszczyńska mgr, behawiorysta zwierzęcy COAPE – Centre of Applied Pet Ethology (COAPE) Polska

Summary

Cat owners expect their cats to be a perfect, well suited to humans and affectionate pet. Cat aggression – usually rapid and serious – always influences human-cat bond provoking fear, uncertainty and insecurity. In our article we discuss cat aggression from the ethological perspective underlying its emotional background. According to the contemporary researches in the field of behavioral sciences, animals, especially mammals are highly emotional creatures and emotion play a crucial role in regulation of animal’s behavior. That is why it necessary to understand the emotional backgroung when we make efforts to help cats and their owners to prevent or tackle aggressive behaviours. In the article we describe three emotional and motivational categories of cat aggression – predatory behavior, defensive behavior and offensive behavior. We analyse agression using EMRA model (emotional assessment, mood state assessment, reinforcement assessment and hedonic budget assessment) elaborated by the Centre of Applied Pet Ethology (COAPE) UK and show the significance of emotions  responsible for aggression both in understanding behavior and constructing treatment plan in behavioral therapy.

Key words

Cat aggression, cat behavior problems, treatment of cat aggression, aggression and emotions, behavioral medicine.

Przypadki agresywności kotów są stosunkowo częste w praktyce behawioralnej. Agresywność kotów, czyli prezentowanie zachowań agresywnych w nieodpowiednich (z punktu widzenia właścicieli) sytuacjach i wobec nieodpowiednich obiektów, najczęściej domowników lub innych kotów, jest, można powiedzieć, podwójnie trudna. Po pierwsze poważnie zakłóca relacje kota z domownikami, którzy oczekują od swojego pupila chęci bezpośredniego, fizycznego kontaktu z nim i żywią wobec pupila silne uczucia opieki i przywiązania. Po drugie, charakter kociej agresji – niemal natychmiastowy atak z wbiciem zębów i pazurów praktycznie bez sygnałów ostrzegawczych – stwarza niebezpieczeństwo poważnego zranienia, a na pewno boli. 

Pojęcie agresji nie jest jednoznacznie zdefiniowane w naukach o zachowaniu. Obejmuje szereg zachowań, których powody mogą być różne, np. chęć zwiększenia dystansu społecznego wobec obiektu agresji, obrony lub uzyskania dostępu do cennych zasobów czy zdobycie pożywienia w przypadku drapieżników. James O’Heare definiuje agresję jako „atak, zamierzony atak lub groźbę ataku na innego osobnika” (1). Definicja ta podkreśla, że agresja jest zachowaniem żywej istoty wobec innej żywej istoty oraz że zachowanie to nie koniecznie musi wiązać się z chęcią wyrządzenia krzywdy, a więc także atak motywowany popędem łowieckim jest według tej definicji agresją.

Zwierzęta są ewolucyjnie i biologicznie przygotowane do zachowań agresywnych, które wyewoluowały dając im określone korzyści i w konsekwencji umożliwiając sukces reprodukcyjny. Agresja służy obronie w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia, zdobyciu lepszych możliwości reprodukcyjnych, obronie potomstwa czy ważnych z punktu widzenia przetrwania zasobów, takich jak pożywienie czy terytorium – ma więc z natury charakter adaptacyjny. Zwierzęta dziedziczą właściwe gatunkowo wzorce zachowań agresywnych, jednak jak każde inne zachowanie, agresja podlega procesom uczenia się – zwierzę używając taktyk ataku lub grożenia doskonali zachowanie na podstawie jego efektów (warunkowanie instrumentalne). 

Rys 1

Na osi poziomej (wschód-zachód) możemy uszeregować emocje pomiędzy P+ (pozytywne wygaszanie – w środowisku pojawia się coś nieprzyjemnego), a R- (coś nieprzyjemnego znika ze środowiska). Kiedy dajemy kotu klapsa lub na jego terytorium pojawia się rywal (P+) jego emocje mogą nasilać się od zaniepokojenia przez strach do przerażenia. Kiedy zaś rywal oddali się lub kot ucieknie od człowieka, z którym miał złe doświadczenie (R-), pojawia się uczucie ulgi.

Ten schemat emocji pokazuje także jeszcze coś niezwykle istotnego – to właśnie emocje są czynnikami wzmacniającymi zachowanie, sprawiającymi, że zwierzę uczy się i powtarza zachowanie w podobnych okolicznościach. Na przykład stosowanie pozytywnych wzmocnień pierwotnych (jedzenie) i wtórnych (komenda słowna) uruchamia pozytywne emocje i umożliwia nauczenie kota lub psa przywołania. Na tej samej zasadzie uczucie ulgi stanowi silne wzmocnienie tak dla zachowań lękowych jak i dla agresji. 

Agresja, jak to zostało wcześniej powiedziane, nie jest stanem choroby, choć czynniki chorobowe mogą ją nasilać lub w niektórych przypadkach wywoływać. Jest naturalnym zachowaniem przystosowawczym potrzebnym do przetrwania, które jest wyzwalane i regulowane przez emocje.  W niektórych jednak sytuacjach agresja nie zapewnia dobrego funkcjonowania, a jej prezentowanie jest podejmowane przez zwierzę jako jedyna możliwa strategia poradzenia sobie z jakąś trudną sytuacją.

Wiemy więc, że mając do czynienia z agresją kotów czy jakichkolwiek innych zwierząt musimy brać pod uwagę emocje, które są przyczyną agresywnych zachowań. Celem jakichkolwiek oddziaływań terapeutycznych musi bowiem być zmiana emocji lub umożliwienie ich ekspresji w sposób inny niż poprzez zachowania agresywne.

Kategorie motywacyjne i emocjonalne agresji u kotów

Skoro emocje regulują zachowanie musimy sobie zadać pytanie jakiego rodzaju emocje leżą u podłoża zachowań agresywnych kotów. Biorąc pod uwagę dwuwymiarowe kontinuum emocji według Rollsa możemy wyróżnić trzy kategorie emocjonalne kociej agresji:

1. Agresja motywowane popędem łowieckim bazująca na naturalnych wzorcach zachowania drapieżnika związanych ze zdobywaniem pożywienia (wypatrywanie, podkradanie się, pogoń, chwycenie, zabicie, zjedzenie). Zachowania łowieckie są nagradzane emocjami satysfakcji i radości (R+) i są prezentowane przez koty często bez związku ze zdobywaniem pokarmu będąc także elementami zabawy. Są motywowane frustracją i zwykle są skuteczne w sensie uzyskania wzmocnienia, dlatego są odporne na niepowodzenia, a ich taktyka jest modyfikowana i doskonalona na podstawie rezultatów. (Rys. 2)
2. Agresja motywowane strachem. Aby przeżyć trzeba stawiać czoło zagrożeniom, także zagrożeniom ze strony innych przedstawicieli własnego gatunku i innych zwierząt. Strach jest bardzo pierwotną ewolucyjnie emocją, której zadaniem jest mobilizacja organizmu i uruchomienie jednej ze strategii przetrwania 5F (flight, fight, freeze, faint, flirt) – ucieczki, walki, zastygnięcia w bezruchu, omdlenia lub załagodzenia. Strategie zachowania w sytuacji zagrożenia są właściwe gatunkowo, a koty stosują zwykle ucieczkę. Jednakże zachowanie w sytuacji zagrożenia podlega uczeniu się, więc jeśli na przykład kot nie będzie miał możliwości ucieczki, a walka okaże się skuteczna, będzie ją stosował w podobnych okolicznościach (co jest nierzadką sytuacją w gabinetach weterynaryjnych). Agresja motywowana strachem jest zwykle nacechowana wysokim ładunkiem emocjonalnym, a przynosząc zwierzęciu natychmiastową ulgę i odsunięcie zagrożenia jest potencjalnie uzależniająca. (Rys. 3)
3. Agresja ofensywna motywowana złością. Celem tego zachowania jest utrzymanie, zdobycie lub rywalizacja o cenne zasoby, takie jak terytorium, pożywienie czy dostęp do reprodukcji. Tu także strategie zachowania są specyficzne gatunkowo i doskonalone są przez uczenie się. Agresja ofensywna dotyczy zwłaszcza samców i jest uruchamiana w okresie dojrzewania, bowiem testosteron chroni zwierzę przed uczuciem lęku. Emocje związane z rywalizacją oscylują między strachem i uczuciem satysfakcji, są więc w dużej mierze pozytywne i jeśli zachowanie jest skuteczne jest ono potencjalnie uzależniające (zwierzę będzie chętnie powtarzało je w podobnych sytuacjach) (Rys. 4)

Ocena emocji

Rysunek 3 obrazuje ocenę emocji Zosi według modelu EMRA, w czasie kiedy prezentuje niepożądane zachowania. Napotkanie intruza budzi w kotce silny strach (ten punkt oznaczony jest na diagramie literą A, który bardzo szybko przeradza się w złość bliską wściekłości (punkt B). Tu następuje zachowanie agresywne, atak na intruza, który znalazł się zbyt blisko, jego ucieczka, a w rezultacie uczucie ulgi (punkt C). Także ucieczka Zosi w spokojne miejsce po ataku wywołuje ulgę.  Czasami na widok innych kotów Zosia po prostu ucieka w bezpieczne dla siebie miejsce – emocje i ich zmianę w tej sytuacji obrazuje błękitna linia między punktem A i C.

Ocena wzmocnień

Wzmocnienia to wszelkie czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które zgodnie z prawami uczenia się utrzymują zachowanie (gdyby ich nie było zachowanie nie pojawiłoby się i nie utrwaliło). Takimi wzmocniem w omawianym przypadku są ucieczka w bezpieczne miejsce oraz warczenie na pozostałych domowników dające kotce poczucie ulgi w pierwszym przypadku poprzez przebywanie z dala od źródła stresu, a w drugim przypadku wzmocnieniem jest to, że intruzi oddalają się od miejsca, w którym choć przez chwilę może odzyskać równowagę emocjonalną (także ulga).

Literatura

1. O’Heare James – Zachowania agresywne u psów. Str. 63-78 Wyd.Galaktyka 2009
2. Rolls, E. A – Theory of Emotion in Psychological Aspects of Relationships Between Emotion and Cognition, Lawrence Erlbaum Associates Publishers, Hove, London 1990.
3. LeDoux, J. – The Emotional Brain, Simon and Schuster Inc., New York. Simon & Schuster 1998
4. Panksepp, J. – Affective consciousness: Core emotional feelings in animals and humans. Consciousness and Cognition, Elsevier 2005
5. Materiały Kursu Dyplomowego CENTRE OF APPLIED PET ETHOLOGY cz.3, COAPE 2009
6. Ekman Paul, Davidson Richard J. (red.) – Natura emocji. (s.50-53) GWP 1999

Artykuł opublikowano w Magazynie Weterynaryjnym vol. 19 nr 162’2010.